Wczesna interwencja i wczesne wspomaganie rozwoju
Wcześnie, czyli kiedy?
Rozpoznanie mózgowego porażenia dziecięcego jest możliwe przed ukończeniem przez dziecko 6 miesiąca życia. W tym okresie układ nerwowy niemowlęcia rozwija się bardzo dynamicznie i charakteryzuje się dużą plastycznością. Oznacza to, że jest podatny na doświadczenia, które modulują jego dalszy rozwój i mogą prowadzić do trwałych zmian w jego strukturze.
Niemowlęta, u których stwierdzono zaburzenia rozwojowe lub te, które znajdują się w „grupie ryzyka” powinny otrzymać wsparcie rozwojowe jak najwcześniej, tzn w od momentu stwierdzenia lub podejrzenia nieprawidłowości. Nie jest konieczne czekanie na potwierdzenie ewentualnej diagnozy – czasem , jest to proces długotrwały.
Rozpoznanie opóźnienia lub nieprawidłowego w rozwoju powinno być przeprowadzone przez zespół specjalistów: lekarza (neurolog, neonatolog, genetyk), fizjoterapeutę, logopedę i, jeśli potrzeba- innych specjalistów.
Wczesna interwencja, czyli co?
Głównym celem wczesnej interwencji jest :
- wzmacnianie jego potencjału rozwojowego (wykorzystanie plastyczności układu nerwowego, potencjału do zmian funkcjonalnych i strukturalnych)
- minimalizowanie opóźnień w rozwoju i zapobieganie wtórnym zaburzeniom rozwojowym
- Promowanie zdrowia i dobrostanu dziecka
- Wsparcie rodziny
W przypadku mózgowego porażenia dziecięcego fizjoterapeuta jest najczęściej pierwszą osobą, do której kierowani są rodzice. W najwcześniejszym okresie rozwoju wszystkie sfery rozwoju dziecka wzajemnie na siebie wpływają i są równie istotne.
Wczesna interwencja powinna mieć charakter interdyscyplinarny. Badania wskazują, że skoordynowana opieka wielu specjalistów jest najbardziej skuteczna.
Jaka interwencja jest optymalna?
Istniejące dowody naukowe rekomendują interwencje oparte na zasadach motorycznego uczenia się i aktywnym zaangażowaniu dziecka (ruch, aktywność inicjowana przez dziecko). Wzbogacone otoczenia to np. zabawki, podłoże/miejsce gdzie dziecko przebywa, bawi się, wspólne spędzanie czasu i dzielenie uwagi z dzieckiem, promowanie wczesnej komunikacji, kontaktu wzrokowego, budowanie relacji i kompetencji społecznych, zachęcanie i wspieranie motywacji. Stymulacja funkcji powinna być zintegrowana z czynnościami pielęgnacyjnymi, codziennymi. Daje to szansę, na wielokrotne powtarzanie czynności i wykonywanie ich w sytuacjach mających naturalny kontekst (chęć chwycenia zabawki, potrzeba przemieszczania się, sygnalizowanie potrzeb).
Terapia/interwencja powinna być AKTYWNA (promować aktywność własną dziecka).
Niektóre dzieci wymagają wsparcia rozwoju w zakresie przyjmowania pokarmu, komunikowania się, snu, przystosowania siedziska, miejsca do zabawy…)-ta grupa dzieci szczególnie będzie potrzebować zintegrowanej pomocy wielu specjalistów.
Jak często? Jaka „ilość” terapii jest optymalna?
W dostępnych badaniach naukowych zaleca się 2 godz specjalistycznej opieki tygodniowo/-zalecenie dotyczy dzieci w wieku 0-2 lata. Opieka terapeuty (fizjoterapeuta, logopeda, pedagog specjalny) polega na monitorowaniu rozwoju dziecka, bezpośredniej terapii z dzieckiem, instruktażu rodziców i opiekunów, ustalaniu wspólnie z nimi celów krótkoterminowych. Jeśli to możliwe zaleca się terapię w środowisku domowym, gdzie jest możliwość zaadoptowania otoczenia dla jego potrzeb.
Kluczowe jest wplatanie zaleceń w czynności codzienne. Daje to szansę na wielokrotne ich powtarzanie, co wspomaga procesu uczenia się i automatyzacji nowych umiejętności.
Ważne, aby rodzice czuli się kompetentni we wspieraniu rozwoju swoich dzieci. Oni znają je najlepiej!
Opieka rozwojowa dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym i niemowląt z grupy “ryzyka”
Opieka rozwojowa polega na wspieraniu i wzmacnianiu zasobów dziecka. W przypadku dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym najbardziej rekomendowanym sposobem stymulacji rozwoju jest opieka wielospecjalistyczna i zintegrowana.
Definicja opisuje mózgowe porażenie dziecięce jako grupę trwałych zaburzeń rozwoju ruchu i postawy wpływających na ograniczenia aktywności i uczestnictwa. Są one spowodowane niepostępującym uszkodzeniem centralnego układu nerwowego, do którego doszło we wczesnym okresie jego rozwoju.
Z zaburzeniami funkcji motorycznych często współistnieją zaburzenia sensoryczne, komunikacji, rozwoju społecznego, poznawczego, padaczka, wtórne dysfunkcje układu mięśniowo-szkieletowego.
Obraz kliniczny dziecka z mózgowym porażeniem dziecięcym jest bardzo różnorodny , i co za tym idzie jego potrzeby rozwojowe i sposób wspomagania/stymulacji rozwoju powinien być dobierany indywidualnie.
Funkcje motoryczne:
- Zaleca się trening umiejętności ruchowych oparty na aktywności własnej dziecka (inicjowanie ruchu przez dziecko). Terapia powinna być aktywna, z zaangażowaniem dziecka. W zabawie lub aktywności, która jest dla dziecka ciekawa i motywująca.
- Badania wskazują, że aktywności inicjowane przez dziecko wspomagają uczenie się. Ważna jest wspieranie motywacji dziecka, trening w kontekście zabawy, zapewnienie bezpiecznej, sprzyjającej uczeniu się atmosfery, wplecenie aktywności w czynności wykonywane wielokrotnie w ciągu dnia. Część niemowląt ze względu na znaczne ograniczenia motoryczne będzie potrzebowała wsparcia posturalnego i /lub pomocy w inicjowaniu ruchu lub jego wykonaniu
- W przypadku niemowląt, małych dzieci zaleca się program domowy/ wykonywany w naturalnym środowisku dziecka- czynności pielęgnacyjne ( kąpiel, zabawa, pozycje, w których dziecko jest noszone, w których śpi, jest karmione, w których się bawi) są dają możliwość wielokrotnego ich powtarzania i tym samym utrwalania nowych umięjętności.
- Wspieranie funkcji motorycznych powinny być nakierowane na konkretny cel/zadanie, np. umiejętność zabawy w leżeniu na brzuchu, przemieszczanie się w leżeniu na brzuchu dla większej samodzielności i niezależności motorycznej…
- U niemowląt i małych dzieci ze stwierdzonym niedowładem jednej strony ciała zaleca się stosowanie treningu CIMT (Constrained Induced Movement Therapy)
- U niemowląt urodzonych przedwcześnie wspomaganie ich rozwoju w okresie przed osiągnięciem 40 tygodnia wieku płodowego, czyli spodziewanego terminu porodu (wiek korygowany) powinny skupiać się na nieinwazyjnych interwencjach wspomagających podstawowe funkcje życiowe i wspierających dojrzewanie ośrodkowego układu nerwowego (w tym mechanizmy samoregulacji)
Literatura:
- Als.H i in: Early Experience Alters Brain Function and Structure. Pediatrics (2004)
- Ismail F.Y. et al.: Cerebral Plasticity: Windows of Opportunity in the Developing Brain.EJPN (2021)
- Novak I.et al.: State of the Evidence Traffic Lights 2019:Systematic Review of Interventions for Preventing and Treating Children with Cerebral Palsy. Current Neurology and Neuroscience Reports (2020)
- Morgan C.et al: Early Intervention for Children Age 0-2 Years With or at High Risk of Cerebral palsy: International Clinical Practice Guidline Based on Systematic Reviews. (2021)
- Hutchon B. et al: Early Intervention Programs for Infants at High Risk of atypical neurodevelopmental Outcome. DMCN, 2022